Dị ứng mật ong là gì? Phản ứng thường gặp & cách xử lý

Mật ong thường được xem như một “siêu thực phẩm”, nhưng trên thực tế vẫn có thể gây dị ứng mật ong, ngộ độc mật ong nếu dùng sai cách hoặc không phù hợp cơ địa. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ dị ứng với mật ong là gì, nguyên nhân, triệu chứng từ nhẹ đến nặng và cách xử lý an toàn, khoa học.

Dị ứng mật ong là gì?

Dị ứng mật ong là hiện tượng hệ miễn dịch nhầm các thành phần trong mật ong (phấn hoa, protein/enzym từ ong, keo ong…) là “chất lạ”, kích hoạt phản ứng quá mẫn gây triệu chứng dị ứng mật ong như ngứa, nổi mề đay, phù môi – mắt, khó thở, thậm chí phản vệ do mật ong[1]. Phản ứng có thể xảy ra khi uống mật ong, ăn thực phẩm có mật ong hoặc đắp mặt nạ mật ong, đôi khi chỉ biểu hiện dưới dạng hội chứng dị ứng miệng (ngứa, rát, tê môi – lưỡi – họng).[2]

Cần phân biệt dị ứng mật ong với không dung nạp mật ong, vốn chỉ gây đầy bụng, khó tiêu, “nóng trong” nhưng không có mề đay hay khó thở.[3]

Nguyên nhân gây dị ứng mật ong chính

Phấn hoa lẫn trong mật

Ở người có cơ địa dị ứng phấn hoa (viêm mũi dị ứng theo mùa, hen do phấn hoa…), hệ miễn dịch đã mẫn cảm với một số loại phấn nhất định. Khi ăn mật ong có lẫn đúng hoặc “na ná” loại phấn đó, rất dễ xảy ra dị ứng chéo với mật ong: hắt hơi, sổ mũi, ngứa mắt, ngứa họng, nổi mề đay sau khi uống mật ong; nặng có thể khó thở, thở khò khè, tụt huyết áp, sốc phản vệ.[4]

Protein & thành phần nguồn gốc từ ong

Ngoài phấn hoa, mật ong còn chứa protein/enzym do ong tiết ra trong quá trình chuyển hóa mật hoa, cùng vết tích keo ong, sáp ong, sữa ong chúa trong một số sản phẩm. Những thành phần này có thể trở thành “dị nguyên” và gây phản ứng với mật ong từ nhẹ (dị ứng da do mật ong khi bôi) đến nặng (phản vệ do mật ong khi uống). [5]

Bên cạnh đó, dị ứng nọc ong không đồng nghĩa chắc chắn dị ứng mật ong, nhưng là yếu tố nguy cơ; người từng phản ứng nặng với ong chích nên được bác sĩ dị ứng đánh giá trước khi dùng mật ong, nhất là mật ong thô, mật ong rừng.

Dị ứng qua tiếp xúc da, mỹ phẩm, mặt nạ mật ong

Viêm da tiếp xúc thường gặp khi đắp mặt nạ mật ong nguyên chất, mật ong trộn chanh, baking soda, quế, tinh dầu đậm đặc hoặc dùng mỹ phẩm chứa mật ong, keo ong, sáp ong. Biểu hiện: mẩn đỏ vùng bôi, ngứa ran, châm chích, rát bỏng, mảng mề đay hoặc mụn nước nhỏ. Người có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa, dị ứng phấn hoa dễ bị mề đay do mật ong và viêm da tiếp xúc hơn [6]

Triệu chứng dị ứng mật ong thường gặp

Triệu chứng dị ứng mật ong mức độ nhẹ – trung bình

Ở mức độ nhẹ đến trung bình, triệu chứng dị ứng mật ong thường xuất hiện trong vòng vài phút đến 1–2 giờ sau khi ăn/uống hoặc bôi mật ong.

1. Triệu chứng trên da
   • Ngứa, cảm giác châm chích[7]
   • Nổi mề đay (mẩn đỏ, gồ lên, có thể di chuyển vị trí)[7]
   • Mẩn đỏ rải rác hoặc từng mảng[7]
   • Phù nhẹ quanh môi, mí mắt[7]
2. Triệu chứng hô hấp nhẹ
   • Hắt hơi, sổ mũi, nghẹt mũi
   • Ngứa họng, ho nhẹ, khàn tiếng
3. Triệu chứng tiêu hóa
   • Buồn nôn
   • Đau bụng kiểu “quặn cơn”
   • Tiêu chảy nhẹ

Dấu hiệu dị ứng mật ong nặng, sốc phản vệ cần cấp cứu

Sốc phản vệ do mật ong là tình trạng cấp cứu y khoa, có thể đe dọa tính mạng nếu không xử trí kịp thời. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm:

1. Hô hấp
   • Khó thở, cảm giác “không hít đủ hơi”
   • Thở khò khè, nghe tiếng rít khi thở ra
   • Cảm giác thắt chặt ngực, đau/tức ngực
2. Phù nề vùng đầu – cổ
   • Sưng nhanh môi, lưỡi, lưỡi dày khó nói
   • Sưng vùng họng, cảm giác “nghẹn”, nuốt khó
3. Tuần hoàn – thần kinh
   • Chóng mặt, choáng váng, cảm giác bồng bềnh[8]
   • Da lạnh, vã mồ hôi, tái nhợt[8]
   • Nhịp tim nhanh, huyết áp tụt[8]
   • Có thể ngất xỉu[8]
4. Da
   • Nổi mề đay toàn thân, đỏ rực, ngứa dữ dội[9]

Khi xuất hiện những dấu hiệu này sau khi dùng mật ong, dù gọi là dị ứng mật ong, “phản ứng với mật ong” hay “say mật ong” thì đều phải coi đó là tình huống nguy hiểm và xử trí như phản vệ.

Làm sao để biết bạn bị dị ứng mật ong?

Bạn có thể tự đặt câu hỏi và “sàng lọc” sơ bộ:

• Triệu chứng (ngứa, nổi mề đay, khó thở nhẹ…) xuất hiện trong vòng 5–30 phút sau khi:
  • Uống nước mật ong
  • Ăn món có mật ong (gà nướng mật ong, nước sốt, bánh, kẹo…)
  • Đắp mặt nạ mật ong hoặc dùng mỹ phẩm chứa mật ong
• Bạn có tiền sử dị ứng:
  • Dị ứng phấn hoa, viêm mũi dị ứng theo mùa
  • Hen phế quản, viêm da cơ địa
  • Đã từng nổi mề đay hoặc khó thở khi uống mật ong trước đó

Nếu những điều trên lặp lại nhiều lần, nhiều khả năng bạn có dị ứng với mật ong (hoặc với thành phần đi kèm trong sản phẩm chứa mật ong). Tuy nhiên, để khẳng định chính xác, cần đến sự tư vấn và thăm khám của bác sĩ.

Cách xử lý khi bị dị ứng mật ong

Trường hợp bị dị ứng mật ong nhẹ

Với dị ứng mật ong nhẹ, người bệnh chỉ có biểu hiện trên da hoặc khó chịu nhẹ đường hô hấp – tiêu hóa và vẫn tỉnh táo, thở bình thường. Bạn có thể:

1. Ngừng ngay tất cả các dạng sản phẩm chứa mật ong[10]
   • Ngừng uống nước mật ong, trà mật ong, siro mật ong[10]
   • Dừng ăn món ăn đang dùng nếu nghi có mật ong[10]
   • Nếu bôi ngoài da, rửa sạch ngay bằng nước mát[10]
2. Rửa vùng da tiếp xúc
   • Dùng nước mát và sữa rửa dịu nhẹ để làm sạch
   • Tránh chà xát mạnh vì dễ làm tổn thương da và tăng cảm giác ngứa
3. Tham khảo ý kiến y tế về việc dùng thuốc kháng histamin không kê đơn[11]
   • Thuốc kháng histamin có thể giúp giảm ngứa, giảm mề đay
   • Nên đọc kỹ tờ hướng dẫn và tốt nhất là hỏi ý kiến bác sĩ/dược sĩ, đặc biệt nếu bạn đang dùng thuốc khác hoặc có bệnh nền
4. Theo dõi trong 24–48 giờ
   • Nếu triệu chứng giảm dần, không xuất hiện dấu hiệu nặng (khó thở, choáng, sưng họng…) thì nhiều khả năng chỉ là dị ứng mức độ nhẹ[10]
   • Nếu mề đay lan nhanh, vẫn ngứa nhiều hoặc kèm triệu chứng toàn thân → nên đi khám sớm[10]

Đây cũng là lúc bạn nên cân nhắc: mình có cần xét nghiệm dị ứng mật ong hay không, để từ đó điều chỉnh chế độ ăn uống và lựa chọn sản phẩm phù hợp.

Trường hợp bị dị ứng mật ong nặng / nghi sốc phản vệ

Khi có một trong các dấu hiệu sau sau khi dùng mật ong:

• Khó thở, thở khò khè, cảm giác nghẹt ở cổ
• Sưng nhanh môi, lưỡi, mặt, nói khó hoặc “mất tiếng”
• Đau tức ngực, tim đập nhanh
• Chóng mặt, choáng váng, có cảm giác sắp ngất
• Nổi mề đay toàn thân, đỏ bừng, ngứa dữ dội

Đó là tình huống nghi sốc phản vệ do mật ong. Cần:

1. Gọi cấp cứu ngay lập tức
   • Không chờ xem “có đỡ không”[12]
   • Nói rõ: vừa dùng mật ong hoặc sản phẩm có mật ong → nghi dị ứng, cần hỗ trợ cấp cứu[12]
2. Nếu người bệnh đã được kê sẵn bút tiêm adrenaline tự động (EpiPen)
   • Sử dụng theo đúng hướng dẫn được bác sĩ dặn trước đó[13]
   • Tiêm vào mặt ngoài đùi qua lớp quần mỏng nếu cần[13]
   • Sau khi tiêm vẫn phải chuyển đến cơ sở y tế để theo dõi tiếp[13]
3. Không tự lái xe, không tự dùng thuốc tại nhà
   • Trong sốc phản vệ, diễn tiến có thể rất nhanh, người bệnh dễ tụt huyết áp, ngất trên đường đi
   • Việc xử trí đúng, kịp thời tại cơ sở y tế sẽ quyết định tiên lượng

Phòng ngừa tái phát & bảo vệ hệ miễn dịch

Để giảm nguy cơ tái phát dị ứng mật ong và các tác dụng phụ của mật ong, bạn cần:

• Đọc kỹ nhãn sản phẩm:
  • Kiểm tra thành phần trong mật ong, bánh, kẹo, nước sốt, ngũ cốc, thanh năng lượng, thực phẩm chức năng…
  • Một số sản phẩm chỉ ghi “sweetener”, “honey extract”, “royal jelly”, “propolis” – nếu bạn đã từng dị ứng với mật ong, hãy chủ động hỏi lại nơi bán/sản xuất.
• Báo với bác sĩ về tình trạng dị ứng khi đi khám đặc biệt nếu bạn có tiền sử sốc phản vệ do mật ong hoặc phản vệ do ong chích

Những trường hợp tuyệt đối không nên sử dụng mật ong

Trẻ dưới 12 tháng tuổi

Trẻ < 1 tuổi tuyệt đối không dùng mật ong dưới bất kỳ dạng nào (kể cả pha nước ấm, bánh kẹo, siro ho có mật ong) do nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh; hệ tiêu hóa chưa đủ trưởng thành để xử lý bào tử Clostridium botulinum.[14]

Người đã từng sốc phản vệ hoặc dị ứng nặng với mật ong

Nếu đã từng khó thở, tụt huyết áp, nổi mề đay toàn thân, phải nhập viện sau khi dùng mật ong, cần tránh hoàn toàn mật ong và mọi thực phẩm, thuốc, thực phẩm chức năng chứa mật ong; không tự “thử lại” nếu không có giám sát y khoa.[15]

Người có cơ địa dị ứng nặng: hen, dị ứng phấn hoa, dị ứng nọc ong

Nên được bác sĩ dị ứng đánh giá trước khi dùng mật ong, nhất là mật ong rừng, mật ong thô; nếu được phép, chỉ bắt đầu với lượng rất nhỏ và theo dõi sát.[16]

Một số đối tượng cần thận trọng

Không nhất thiết phải “tuyệt đối không dùng”, nhưng nên cân nhắc và hỏi ý kiến bác sĩ nếu bạn thuộc nhóm:

• Tiểu đường, rối loạn dung nạp glucose[7]
• Thừa cân, béo phì [7]
• Rối loạn tiêu hóa mạn tính[7]
• Huyết áp thấp, bệnh lý tim mạch nhất định[7]
• Đang dùng thuốc hạ đường huyết, thuốc chống đông, thuốc tim mạch[7]

Câu hỏi thường gặp về dị ứng & ngộ độc mật ong

1. Dị ứng mật ong bôi mặt có giống dị ứng khi uống không?

Dị ứng mật ong bôi mặt chủ yếu gây viêm da tại chỗ, còn dị ứng khi uống có thể gây mề đay toàn thân, khó thở và thậm chí sốc phản vệ.

2. Bị dị ứng mật ong rồi có dùng được sữa ong chúa, phấn hoa, keo ong không?

Người đã dị ứng mật ong không nên tự dùng sữa ong chúa, phấn hoa, keo ong vì nguy cơ phản ứng chéo cao và chỉ được cân nhắc khi có chỉ định bác sĩ dị ứng.

3. Ngộ độc mật ong ở trẻ phải làm gì ngay?

Nếu trẻ đã ăn mật ong và có biểu hiện bất thường phải đưa đến bệnh viện ngay, không tự chữa tại nhà.

Kết luận

Tóm lại, dị ứng mật ong tuy không phổ biến nhưng có thể dẫn tới mề đay, khó thở, thậm chí sốc phản vệ, trong khi ngộ độc mật ong ở trẻ nhỏ và “say mật ong” lại là những vấn đề hoàn toàn khác nhưng cũng không thể chủ quan. Hiểu đúng dị ứng với mật ong, nhận biết sớm triệu chứng, tránh cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong và sử dụng sản phẩm từ ong theo tư vấn chuyên môn là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe.