Vài năm gần đây, cụm từ đông trùng hạ thảo bọ xít xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, thường đi kèm nhiều lời quảng cáo “thần dược”. Điều này khiến người dùng băn khoăn: đông trùng hạ thảo bọ xít là gì, có tác dụng gì, cách sử dụng có an toàn không, giá đông trùng hạ thảo bọ xít có xứng đáng hay không. Bài viết này, Vitamax – đơn vị cung cấp thực phẩm dinh dưỡng từ thảo dược sẽ giúp bạn nhìn rõ hơn về tác dụng của đông trùng hạ thảo bọ xít, cách sử dụng đông trùng hạ thảo bọ xít và những lưu ý an toàn. Lưu ý nội dung chỉ mang tính tham khảo dựa trên các nghiên cứu y khoa, không thay thế tư vấn.
Đông trùng hạ thảo bọ xít là gì?
Về sinh học, đông trùng hạ thảo bọ xít là nấm thuộc chi Cordyceps (thường ghi Ophiocordyceps nutans) phát triển trên cơ thể bọ xít – một dạng nấm ký sinh sử dụng dinh dưỡng từ côn trùng để hình thành quả thể nấm. Đây là một biến thể khác của họ đông trùng hạ thảo, khác với Đông trùng hạ thảo Tây Tạng ( Cordyceps sinensis) hay nấm nhộng trùng thảo (Cordyceps militaris)[1]
Quy trình hình thành và đặc điểm nhận dạng
Quy trình hình thành có thể tóm tắt: bào tử nấm Cordyceps bám vào bọ xít → xâm nhập vào cơ thể → phát triển hệ sợi nấm → hình thành quả thể trồi lên khỏi mặt đất. Giai đoạn non, nấm có hình cong như lưỡi liềm; khi trưởng thành, quả thể cao khoảng 10–20 cm, đầu nấm màu vàng/cam/đỏ, thân dưới nâu sẫm, bên dưới là xác bọ xít đã bị nấm chiếm dinh dưỡng.
Dưỡng chất có trong đông trùng hạ thảo bọ xít
Các thông tin về “dưỡng chất trong đông trùng hạ thảo bọ xít” chủ yếu dựa trên nghiên cứu chung về chi Đông trùng hạ thảo. Những nhóm hoạt chất phổ biến gồm:
- Cordycepin: được nghiên cứu về tiềm năng điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa, ảnh hưởng phân chia tế bào.[2]
- Adenosine: tham gia cấu trúc ATP, hỗ trợ tuần hoàn và sử dụng oxy của tế bào.[2]
- Polysaccharides: đa đường sinh học, góp phần điều hòa hoạt động tế bào miễn dịch.
- D-mannitol, acid amin, vi chất: hỗ trợ chuyển hóa năng lượng và cân bằng nội môi.
Lưu ý: Đông trùng hạ thảo bọ xít chỉ nên được xem là thực phẩm hỗ trợ chứ không phải thuốc điều trị.
Tác dụng của đông trùng hạ thảo bọ xít mang lại
Tăng cường hệ miễn dịch
Các polysaccharides và một số hoạt chất trong nấm Cordyceps thường được nhắc đến với vai trò hỗ trợ điều hòa miễn dịch, giúp cơ thể phản ứng linh hoạt hơn trước các tác nhân gây hại. [3]
Chống mệt mỏi & tăng sức bền
Đông trùng hạ thảo bọ xít có khả năng hỗ trợ chuyển hóa năng lượng, cải thiện cảm giác mệt mỏi và sức bền ở người vận động hoặc sau giai đoạn suy nhược. [4]
Chống oxy hóa & chống viêm (mức độ gợi ý)
Các hợp chất như cordycepin và một số polyphenol trong đông trùng hạ thảo được cho là có tác dụng chống oxy hóa và chống viêm ở mức độ nhất định trong các nghiên cứu tiền lâm sàng. Điều này có thể góp phần bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do gốc tự do. [5]
Hỗ trợ chống khối u & ung thư
Cordycepin và một số chiết xuất Cordyceps được nghiên cứu có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào khối u. Tuy vậy, đây không phải bằng chứng cho thấy đông trùng hạ thảo bọ xít có thể chữa ung thư, và hoàn toàn không thể thay thế phác đồ hóa trị, xạ trị hoặc các liệu pháp do bác sĩ chỉ định[6]
Tăng cường sức khỏe tim mạch & mạch máu
Adenosine trong Cordyceps thường được nhắc đến với khả năng hỗ trợ lưu thông máu, giãn mạch nhẹ và tối ưu sử dụng oxy của tế bào. Nhờ đó, đông trùng hạ thảo bọ xít đôi khi được sử dụng như một thực phẩm bổ trợ tim mạch ở mức độ nhẹ. [7]
Tăng cường sức khỏe gan thận
Theo một số tài liệu nghiên cứu về Cordyceps, nấm được xem là có tiềm năng hỗ trợ chức năng gan thận, giúp cơ thể thải độc và phục hồi sau suy nhược. Với đông trùng hạ thảo bọ xít, có thể đề cập ở mức “hỗ trợ chung cho sức khỏe gan thận” nếu dùng liều hợp lý và phối hợp chế độ ăn uống lành mạnh. [8]
Những công dụng khác
- Chống lão hóa: Nhờ đặc tính chống oxy hóa được gợi ý trong nghiên cứu, Cordyceps thường được nhắc đến như một thực phẩm hỗ trợ làm chậm quá trình lão hóa ở mức độ nhất định, khi dùng lâu dài và kết hợp lối sống lành mạnh.[9]
- Hỗ trợ đường huyết: Đông trùng hạ thảo có thể tác động nhẹ lên chuyển hóa đường, nhưng người đái tháo đường tuyệt đối không được bỏ thuốc hoặc tự ý điều chỉnh liều chỉ vì dùng sản phẩm này.[10]
- Hỗ trợ sinh lý nam: Rượu đông trùng hạ thảo (trong đó có bọ xít) thường được dùng theo kinh nghiệm dân gian để bồi bổ sinh lực, giảm mệt mỏi, hỗ trợ phong độ; tuy nhiên đây vẫn là góc nhìn truyền thống.[11]
- Bảo vệ xương khớp: Khi miễn dịch, tuần hoàn và khả năng vận động được cải thiện phần nào, người dùng có thể cảm nhận sự dễ chịu hơn ở hệ vận động, nhưng không thể xem đông trùng hạ thảo bọ xít là thuốc điều trị loãng xương, thoái hóa khớp.[12]
Cách sử dụng đông trùng hạ thảo bọ xít cho người mới bắt đầu
Dù bạn chọn ăn trực tiếp, pha trà, ngâm mật ong hay ngâm rượu đông trùng hạ thảo bọ xít, luôn có hai nguyên tắc: sơ chế kỹ để giảm mùi “ngai ngái” của bọ xít và đảm bảo vệ sinh; hạn chế đun quá lâu ở nhiệt độ cao để giảm thất thoát hoạt chất.
Nguyên tắc sơ chế và khử mùi
- Rửa nhanh dưới nước sạch, tránh vò mạnh làm gãy quả thể.
- Ngâm nước ấm 40–50°C với ít muối và vài lát gừng 10–15 phút để khử mùi và hỗ trợ sát khuẩn nhẹ.
- Bỏ phần cánh cứng, chân và mảnh sắc, giữ phần thân và quả thể nấm.
- Có thể chần nhanh 1–2 phút trong nước sôi trước khi ăn hoặc chế biến.
Cách dùng 1: Ăn trực tiếp
Sau khi sơ chế, có thể nướng hoặc rang nhanh trên chảo không dầu cho dậy mùi béo ngậy rồi ăn trực tiếp, nhai kỹ và uống kèm nước ấm hoặc mật ong pha loãng. Người mới dùng nên bắt đầu với lượng rất nhỏ, theo dõi phản ứng cơ thể.
Cách dùng 2: Pha trà uống hằng ngày
Để pha trà đông trùng hạ thảo bọ xít, có thể dùng 3–5 con khô cho 300–500 ml nước nóng 70–80°C, hãm 15–20 phút rồi uống, hãm lại 2–3 lần trong ngày. Có thể kết hợp thêm nhân sâm, táo đỏ, kỷ tử để tạo thành thức uống bồi bổ nhẹ. Đây là dạng dễ uống, phù hợp với người muốn dùng liều thấp, đều đặn.
Cách dùng 3: Cách ngâm rượu đông trùng hạ thảo bọ xít
Rượu đông trùng hạ thảo bọ xít thường dùng cho nam giới hoặc người cần bồi bổ thể lực. Tỉ lệ tham khảo:
- 10–15g khô / 1 lít rượu (35–40°)
- Hoặc 20g / 0,5 lít rượu (nếu đã quen với đông trùng hạ thảo bọ xít và uống liều mạnh)
- Ngâm 30 ngày – 3 tháng trong bình kín, nơi khô mát
Liều dùng thường ở mức 15–30 ml mỗi lần, 1–2 lần/ngày, dùng trong bữa ăn, tránh uống buổi tối muộn.
Cách dùng 4: Ngâm mật ong
Cách ngâm mật ong đông trùng hạ thảo bọ xít: dùng khoảng 20 g đông trùng khô cho 1 lít mật ong. Xếp đông trùng vào hũ sạch, đổ mật ong ngập, đậy kín và để khoảng 7 ngày trước khi dùng.
Mỗi ngày có thể uống 10–15 ml mật ong ngâm pha với nước ấm sau bữa ăn. Cách này phù hợp với người không uống rượu & không quen mùi, sử dụng mật ong để dễ uống hơn.
Cách dùng 5: Chế biến món ăn
Ở nhiều vùng núi Tây Bắc Việt Nam, đông trùng hạ thảo bọ xít được sử dụng trong các món như gà ác hầm, sườn heo hầm, cháo hoặc rang với lá chanh, tỏi ớt. Nguyên tắc chung là cho đông trùng vào giai đoạn sau của quá trình nấu, khi món ăn đã gần chín, để hạn chế đun quá lâu ở nhiệt độ cao, từ đó giảm thất thoát hoạt chất.
Liều lượng, đối tượng sử dụng và lưu ý an toàn
Liều dùng tham khảo
Chưa có khuyến cáo chuẩn riêng cho đông trùng hạ thảo bọ xít. Người trưởng thành khỏe mạnh có thể bắt đầu với lượng rất nhỏ (1-3g/ngày dưới dạng trà, mật ong hoặc món ăn), sau đó điều chỉnh dần. [13]
Nguyên tắc: khởi đầu liều thấp, tăng từ từ, luôn lắng nghe cơ thể, không lạm dụng và không xem đây là “thuốc tiên”.
Đối tượng nên thận trọng
Những đối tượng sau không nên tự ý dùng đông trùng hạ thảo bọ xít hoặc các loại rượu thuốc từ thảo dược, mà cần trao đổi trước với bác sĩ:
- Người có bệnh tim mạch.
- Người bị tăng huyết áp hoặc huyết áp thấp.
- Người đái tháo đường.
- Người mắc bệnh gan, bệnh thận.
- Người rối loạn mỡ máu.
- Người đang dùng nhiều thuốc điều trị mạn tính (uống thuốc hằng ngày trong thời gian dài).
Ai không nên dùng đông trùng hạ thảo bọ xít
Các nhóm dưới đây nên tránh sử dụng đông trùng hạ thảo bọ xít:
- Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
- Trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ dưới 5–6 tuổi.
- Người rối loạn đông máu, đang dùng thuốc chống đông hoặc chuẩn bị phẫu thuật.
- Người ghép tạng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Người mắc bệnh tự miễn.
- Người từng dị ứng với nấm hoặc dị ứng với côn trùng/chế phẩm từ côn trùng.
Tương tác thuốc có thể gặp
Một số tài liệu cảnh báo nguy cơ tương tác giữa các chế phẩm từ Cordyceps (trong đó có đông trùng hạ thảo bọ xít) với:
- Thuốc chống đông máu.
- Một số loại kháng sinh đặc biệt.
- Thuốc hóa trị trong điều trị ung thư.
- Chất cản quang dùng khi chụp CT hoặc một số kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh khác.
Vì vậy, nếu bạn đang điều trị bệnh mạn tính, tuyệt đối không tự ý bổ sung đông trùng hạ thảo bọ xít vào phác đồ. Mọi câu hỏi kiểu như: “Tôi đang uống thuốc A, B, C có dùng được đông trùng hạ thảo bọ xít không?” nên được giải đáp trực tiếp bởi bác sĩ hoặc chuyên gia y tế đang theo dõi điều trị cho bạn.
Cách bảo quản đông trùng hạ thảo bọ xít
Bảo quản tươi và khô
- Dạng tươi: sau sơ chế, để trong hộp kín ở ngăn mát vài ngày; nếu muốn để lâu hơn có thể cấp đông trong túi hoặc hộp hút chân không, nhưng chất lượng cảm quan có thể giảm sau rã đông.
- Dạng khô: bảo quản nơi khô thoáng, tránh ẩm và ánh nắng, đựng trong hộp hoặc túi kín; sau khi mở nên đóng kỹ lại ngay.
- Dạng ngâm mật ong/rượu: đậy kín, đặt nơi mát, không để nắng chiếu trực tiếp.
Nhận biết hư, mốc và khi nào nên bỏ
Nếu thấy màu sắc bất thường, xuất hiện mốc trắng, xanh, đen, mùi lạ hoặc nước ngâm đục, nổi bọt bất thường, bạn nên dừng sử dụng. Với thực phẩm vừa là nấm, vừa là côn trùng như đông trùng hạ thảo bọ xít, ưu tiên luôn là an toàn: khi nghi ngờ, tốt nhất nên bỏ, không cố “cứu” bằng cách rửa, ngâm hay nấu lại.
Thay vì chấp nhận rủi ro, bạn hoàn toàn có thể lựa chọn những sản phẩm đông trùng hạ thảo, nước hồng sâm, hồng sâm, nấm linh chi, mật ong… đã được kiểm soát chất lượng chặt chẽ tại Vitamax, phù hợp hơn cho việc sử dụng lâu dài và an toàn cho sức khỏe.
Câu hỏi thường gặp về đông trùng hạ thảo bọ xít
1. Đông trùng hạ thảo bọ xít khác gì đông trùng hạ thảo nuôi cấy thông thường?
Đông trùng hạ thảo bọ xít là nấm Cordyceps mọc trên bọ xít, còn đông trùng hạ thảo nuôi cấy thông thường chủ yếu là Cordyceps militaris nuôi trên giá thể thực vật hoặc nhộng tằm.
2. Tác dụng của đông trùng hạ thảo bọ xít là gì?
Đông trùng hạ thảo bọ xít được xem là giúp hỗ trợ miễn dịch, giảm mệt mỏi, cải thiện sức bền và tuần hoàn ở mức độ nhất định chứ không phải thuốc điều trị bệnh.
3. Ai không nên dùng đông trùng hạ thảo bọ xít?
Người mang thai hoặc cho con bú, trẻ nhỏ, người rối loạn đông máu, ghép tạng, bệnh tự miễn, đang dùng thuốc chống đông hay ức chế miễn dịch và người dị ứng nấm hoặc côn trùng không nên dùng đông trùng hạ thảo bọ xít nếu chưa hỏi bác sĩ.
4. Giá đông trùng hạ thảo bọ xít bao nhiêu?
Giá đông trùng hạ thảo bọ xít thay đổi tùy loại nấm, nguồn gốc, dạng tươi hay khô và uy tín nơi bán, nên cần tham khảo nhiều nguồn và ưu tiên đơn vị minh bạch về chất lượng.
Kết luận
Tóm lại, đông trùng hạ thảo bọ xít là một dạng nấm Cordyceps phát triển trên bọ xít, còn nhiều tranh luận về chất lượng và bằng chứng khoa học nên chỉ nên xem là thực phẩm hỗ trợ, không phải “thuốc đặc trị”. Nếu hiểu đúng bản chất, dùng đúng cách, đúng liều, biết cách bảo quản và nắm rõ ai không nên dùng, bạn có thể cân nhắc sử dụng để hỗ trợ miễn dịch, giảm mệt mỏi và cải thiện sức bền ở mức độ nhất định. Bạn bạn có thể tham khảo thêm các sản phẩm đông trùng hạ thảo đã được chuẩn hóa tại Vitamax phù hợp sức khỏe và mục tiêu chăm sóc lâu dài.
