Dấu hiệu & cách xử lý đông trùng hạ thảo bị mốc an toàn

Đông trùng hạ thảo là một trong những dược liệu có giá trị cao, thường được sử dụng trong chế độ dinh dưỡng thảo dược để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, trong điều kiện khí hậu nóng ẩm như ở Việt Nam, nếu bảo quản không đúng cách, đông trùng hạ thảo bị mốc không phải là tình huống hiếm gặp. Khi đó, đa số người dùng rất băn khoăn: dấu hiệu đông trùng hạ thảo bị mốc là gì, có nên tiếc mà dùng tiếp hay phải bỏ hoàn toàn. Bài viết này, với 10 năm kinh nghiệm phân phối thảo dược Vitamax sẽ giúp bạn hiểu rõ các dấu hiệu và đưa ra lựa chọn an toàn cho sức khỏe.

Đông trùng hạ thảo bị mốc có dùng được không?

Về mặt an toàn, không có câu trả lời “dùng thoải mái” cho bất kỳ trường hợp đông trùng hạ thảo bị mốc nào. Điều quan trọng là phân biệt:[1]

• Với mức độ mốc nhẹ, diện tích mốc ước tính rất nhỏ (ví dụ dưới khoảng 5% bề mặt), mới phát hiện, không có mùi hôi chua rõ, có thể cân nhắc áp dụng cách xử lý đông trùng hạ thảo bị mốc đúng quy trình để giảm thiểu rủi ro xử dụng
• Với mốc nặng, lan rộng, đổi màu mạnh, mùi mốc – chua – hắc rõ, hay trường hợp bạn không thể đánh giá được mức độ, thì câu trả lời an toàn là không nên dùng, nên bỏ hoàn toàn.

Đặc biệt, với trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh gan, thận, bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch, việc sử dụng bất kỳ thực phẩm hoặc dược liệu đã có dấu hiệu nấm mốc đều tiềm ẩn rủi ro đáng kể. Trong nhóm này, nguyên tắc an toàn là không sử dụng đông trùng hạ thảo bị mốc, dù là mốc nhẹ.[2]

Dấu hiệu nhận biết đông trùng hạ thảo bị mốc

Biến đổi bề ngoài: màu sắc và bề mặt

Đông trùng hạ thảo bình thường có màu vàng cam, vàng nâu hoặc nâu nhạt tùy giống nấm và cách chế biến. Khi đông trùng hạ thảo bị mốc, bạn có thể nhận thấy:

• Màu sắc trở nên xỉn, sạm đen, loang lổ bất thường, không còn đều màu như trước.
• Xuất hiện đốm trắng, đốm đen, mảng xanh rêu hoặc xám trên thân đông trùng, trên bề mặt sợi nấm hoặc trên bột.[3]
• Với dạng nguyên thể (nhìn giống “con sâu – thảo”), sản phẩm có thể móp, xẹp, biến dạng, đôi khi bề mặt có lớp “lông tơ” mờ – đây có thể là cấu trúc sợi nấm mốc.

Biến đổi về mùi

Đông trùng hạ thảo chất lượng tốt thường có mùi thơm nhẹ, dễ chịu, hơi giống nấm hương hoặc thảo dược. Khi bị mốc, mùi thường thay đổi theo hướng:

• Xuất hiện mùi ẩm mốc, mùi chua hoặc mùi hắc khó chịu.[4]
• Cảm giác ngửi thấy mùi “nhà ẩm”, “gạo mốc” hoặc “tủ lâu ngày không mở”.

Vì bào tử nấm mốc có thể gây kích ứng đường hô hấp, bạn không nên ghé sát mũi ngửi quá lâu, đặc biệt nếu có tiền sử hen, viêm mũi dị ứng hoặc bệnh phổi.

Biến đổi về vị

Trong trường hợp bạn đã lỡ sử dụng một lượng nhỏ và mới nhận ra sản phẩm có bất thường, vị giác là “bộ lọc” tiếp theo:

• Thay vì vị ngọt nhẹ, thơm dịu, đông trùng hạ thảo bị mốc có thể có vị đắng, chua, hoặc vị lạ khó chịu.
• Nếu sau khi uống hoặc ăn, bạn cảm thấy vị “không đúng” như mọi khi, kèm khó chịu nhẹ ở họng hoặc dạ dày, nên ngưng sử dụng ngay, theo dõi cơ thể và cân nhắc tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có triệu chứng kéo dài.

Biến đổi về kết cấu và cảm giác chạm

Kết cấu là một trong những dấu hiệu quan trọng khi đánh giá đông trùng hạ thảo bị mốc:

• Đông trùng hạ thảo tươi: thay vì chắc, hơi dai, bề mặt khô ráo, sản phẩm bị mốc dễ mềm nhũn, nhầy, dễ nát, bề mặt ẩm dính.[5]
• Đông trùng hạ thảo khô: bình thường sẽ khô, cứng vừa phải, có thể hơi giòn. Khi mốc, sản phẩm trở nên ẩm, dính tay, dễ vỡ vụn thành bột, đôi khi thấy bột mịn bám tay.
• Bột đông trùng hạ thảo: khi còn tốt, bột khô, tơi, dễ tan. Khi bị ẩm – mốc, bột vón cục, dính, có mùi khó chịu, màu không đều.

Dấu hiệu riêng theo từng dạng sản phẩm

1. Đông trùng hạ thảo tươi bị mốc
   • Thân nấm xuất hiện mảng trắng, xanh hoặc đen, phần gốc dễ nhũn, thối.
   • Mùi hăng, chua, ẩm mốc rất rõ.
2. Đông trùng hạ thảo khô bị mốc
   • Thấy đốm trắng/xanh/xám trên thân hoặc trong lọ, túi.
   • Thân dễ gãy vụn, không còn cảm giác khô “sạch”, khi ngửi có mùi mốc rõ.
3. Bột đông trùng hạ thảo, viên nang, trà hòa tan bị mốc/ẩm
   • Bột bị vón cục, có thể đổi màu hoặc xuất hiện “hạt mốc” nhỏ.
   • Viên nang mềm, ẩm, dính; trà hòa tan có mùi lạ.
4. Đông trùng hạ thảo ngâm mật ong bị nổi váng/mốc
   • Trên bề mặt mật ong xuất hiện lớp váng trắng, mốc lông hoặc mảng mốc.
   • Mật ong có thể đổi màu, mùi chua lạ, không còn thơm như ban đầu.

Cách xử lý đông trùng hạ thảo bị mốc an toàn

Đánh giá nhanh trước khi xử lý

Trước khi “cứu vãn” đông trùng hạ thảo bị mốc, hãy kiểm tra nhanh: mùi (có ẩm mốc, chua, hắc không), màu sắc (đốm/mảng xanh, đen, xám hay chỉ vài chấm nhỏ), mức độ lan (khu trú hay gần như khắp bề mặt), dạng sản phẩm (tươi, khô, bột, ngâm mật ong, ngâm rượu). Sau đó cân nhắc thêm ai sẽ dùng; với trẻ em, người cao tuổi, người bệnh gan thận, bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch, nguyên tắc an toàn là không dùng bất kỳ sản phẩm đông trùng hạ thảo nào đã từng bị mốc, kể cả đã xử lý.

Cách xử lý đông trùng hạ thảo bị mốc nhẹ

Với những trường hợp nghiêng về mốc nhẹ dưới 5%, bạn có thể tham khảo quy trình sau để giảm bớt rủi ro (nhưng không thể coi là “xóa bỏ hoàn toàn nguy cơ”):

1. Lấy sản phẩm ra khỏi bao bì, loại bỏ phần mốc
   • Dùng dao sạch hoặc kéo để cắt bỏ phần bị mốc, không gãi hay cọ xát làm bào tử mốc bay khắp sản phẩm.
   • Với dạng khô hoặc tươi nguyên thể, có thể loại bỏ cả “con” nếu phần mốc tập trung quá lớn ở một chỗ.
2. Rửa nhanh bằng nước muối loãng
   • Pha nước muối loãng (nồng độ khoảng 20–30%) để rửa nhanh, giúp giảm bớt vi sinh vật trên bề mặt.
   • Tránh ngâm quá lâu vì có thể làm tăng độ ẩm trở lại và làm mất một phần dưỡng chất hòa tan.
3. Chần nước nóng trong thời gian ngắn
   • Tùy dạng sản phẩm:
     • Dạng khô: dùng nước nóng khoảng 60–70°C.
     • Dạng tươi: có thể chần qua nước gần sôi trong thời gian ngắn.
   • Mục tiêu là hỗ trợ giảm thêm tải lượng vi sinh, không phải luộc chín hoàn toàn.
4. Làm khô lại đến khi độ ẩm ổn định
   • Phơi ở nơi bóng râm, thoáng gió, tránh ánh nắng trực tiếp.
   • Hoặc sấy nhẹ đến khi sản phẩm khô, không còn ẩm dính tay.
5. Đóng gói lại đúng chuẩn
   • Dùng lọ thủy tinh sạch, khô, đậy kín hoặc túi hút chân không, có thể kèm gói hút ẩm.
   • Bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh bếp, bồn rửa, ánh nắng trực tiếp.

Nhắc lại một lần nữa: đây là cách xử lý đông trùng hạ thảo bị mốc ở mức độ nhẹ nhằm giảm rủi ro, không phải là “phương pháp khử độc tuyệt đối”. Nếu còn nghi ngờ, đặc biệt khi dùng cho người bệnh, bạn nên ưu tiên an toàn hơn là tiếc của.

Sai lầm thường gặp khi xử lý đồ mốc cần tránh

Một số sai lầm tôi thường gặp khi tư vấn bệnh nhân và khách hàng:

• Phơi nắng gắt hoặc đun sôi thật lâu rồi tin rằng đã an toàn tuyệt đối. Nhiều loại độc tố nấm mốc không bị phá hủy hoàn toàn ở nhiệt độ đun nấu thông thường.
• Cố dùng tiếp cho trẻ nhỏ, người cao tuổi, người đang điều trị bệnh chỉ vì “quá tiếc của”. Đây là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các độc tố thực phẩm.[6
• Trộn chung phần đã xử lý với lô sản phẩm mới. Điều này có thể khiến cả phần mới và sạch bị “lây” vi sinh hoặc ẩm, làm tăng nguy cơ mốc cho toàn bộ.

Để sử dụng tối ưu và an toàn hơn, bạn cần nắm rõ nên dùng đông trùng hạ thảo trong bao lâu cũng như liều lượng phù hợp với từng độ tuổi và thể trạng. Việc lên kế hoạch sử dụng hợp lý sẽ giúp hạn chế lãng phí, tránh tình trạng tích trữ quá nhiều dẫn đến ẩm mốc.

Tác hại khi cố sử dụng đông trùng hạ thảo bị mốc

Rối loạn tiêu hóa và ngộ độc cấp

Khi sử dụng đông trùng hạ thảo bị mốc, bạn có thể gặp các biểu hiện rối loạn tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, đầy hơi, khó chịu vùng thượng vị. Tùy mức độ nhiễm mốc và cơ địa, các triệu chứng có thể nhẹ, thoáng qua hoặc nặng, cần đến cơ sở y tế để xử trí.[7]

Dị ứng và vấn đề hô hấp do bào tử nấm mốc

Bào tử nấm mốc có thể kích thích hệ miễn dịch ở những người có cơ địa dị ứng. Các triệu chứng có thể bao gồm:

• Nổi mẩn đỏ, ngứa, mề đay.[8]
• Ngứa mũi, hắt hơi, nghẹt mũi, chảy nước mũi..[8]
• Khò khè, khó thở, đặc biệt ở người có sẵn hen phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn..[8]

Ở những trường hợp nặng, phản ứng dị ứng có thể trở nên nghiêm trọng, làm khó thở nhiều, cần can thiệp y khoa.

Ảnh hưởng gan, thận và nguy cơ dài hạn

Gan và thận là hai cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc xử lý và thải trừ các chất lạ, bao gồm độc tố từ nấm mốc. Nếu bạn lặp lại việc sử dụng thực phẩm hoặc dược liệu đã mốc, dù mỗi lần với lượng nhỏ, về lâu dài vẫn có nguy cơ ảnh hưởng đến chức năng gan, thận.

Trong y khoa, độc tố từ nấm mốc (ví dụ như aflatoxin) được xem là tác nhân có thể gây tổn thương gan, tăng nguy cơ bệnh lý gan mạn tính. Vì vậy, từ góc nhìn an toàn dinh dưỡng, việc cố sử dụng đông trùng hạ thảo bị mốc hoàn toàn không phải lựa chọn khôn ngoan.[9]

Cách bảo quản đông trùng hạ thảo đúng chuẩn để tránh bị mốc

Bảo quản đông trùng hạ thảo tươi

• Ưu tiên bảo quản ở ngăn mát hoặc ngăn đông tủ lạnh, tùy hướng dẫn trên bao bì.[10]
• Dùng hộp/thùng kín, hạn chế mở nắp nhiều lần, không để gần thực phẩm có mùi mạnh.
• Không rã đông rồi lại cấp đông nhiều lần; điều này vừa làm giảm chất lượng, vừa tăng nguy cơ nhiễm vi sinh.

Bảo quản đông trùng hạ thảo khô

• Dùng lọ thủy tinh sạch, khô, đậy kín, hoặc túi hút chân không.
• Có thể kèm gói hút ẩm phù hợp để giữ môi trường khô.
• Đặt ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp, không để gần bếp, bồn rửa, cửa sổ nắng gắt.

Bảo quản bột đông trùng hạ thảo

• Chọn bao bì chống ẩm, chống ánh sáng, đậy kín sau mỗi lần sử dụng.
• Không dùng thìa ướt, thìa mới rửa còn đọng nước để xúc bột.
• Nếu bạn sử dụng sản phẩm bột, có thể tham khảo thêm bài về bột đông trùng hạ thảo để hiểu rõ hơn cách pha, cách dùng và bảo quản tránh vón, tránh ẩm.

Bảo quản đông trùng hạ thảo ngâm mật ong, ngâm rượu

• Tuân thủ đúng tỷ lệ ngâm và thời gian ngâm tối thiểu trước khi sử dụng theo hướng dẫn.
• Dùng bình thủy tinh, nắp kín, rửa sạch và để khô hoàn toàn trước khi ngâm.
• Đặt bình ở nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp, tránh nơi quá nóng.

Trả lời nhanh về đông trùng hạ thảo bị mốc

1. Đông trùng hạ thảo ngâm mật ong có mốc nổi váng, có sao không?
   Có. Khi thấy váng trắng, mốc lông hoặc mảng mốc kèm mùi chua, mùi lạ, đó là dấu hiệu đã hư; nên ngưng dùng và không vớt bỏ lớp mốc để tiếp tục sử dụng.
2. Làm sao phân biệt mốc nhẹ với mốc nặng?
   Mốc nhẹ: chỉ vài đốm nhỏ, màu nhạt, chưa lan rộng, mùi mốc còn mờ. Mốc nặng: lan diện rộng, màu xanh/đen/xám đậm, mùi hôi, chua, hắc rõ; lúc này nên bỏ toàn bộ.
3. Bảo quản đông trùng hạ thảo thế nào để không bị mốc?
   Giữ sản phẩm khô, sạch, kín, mát: đựng trong lọ thủy tinh hoặc túi hút chân không, kèm gói hút ẩm, để nơi khô thoáng, tránh bếp, tránh nắng, và dùng trong hạn ghi trên bao bì.
4. Nên chọn đông trùng hạ thảo tươi hay khô để dễ bảo quản hơn?
   Đông trùng hạ thảo khô dễ bảo quản và có hạn dùng dài hơn nếu đóng gói, cất giữ đúng cách; dạng tươi cần bảo quản lạnh, kín, khắt khe hơn và dễ bị mốc nếu xử lý không đúng.

Kết luận

Tóm lại, bạn cần nhận biết sớm dấu hiệu đông trùng hạ thảo bị mốc qua màu sắc, mùi, vị và kết cấu; chỉ cân nhắc xử lý mốc rất nhẹ ở người khỏe mạnh, còn với mốc nặng hoặc dùng cho trẻ em, người già, người có bệnh mạn tính thì tuyệt đối không sử dụng. Việc chọn mua sản phẩm chuẩn ngay từ đầu và bảo quản đúng cách sẽ giúp hạn chế tối đa nấm mốc, tránh lãng phí và giữ trọn giá trị bồi bổ của đông trùng hạ thảo. Nếu cần tư vấn thêm về cách dùng, hạn sử dụng, bảo quản hoặc chọn các sản phẩm đông trùng hạ thảo, bạn có thể liên hệ đội ngũ chuyên gia dinh dưỡng thảo dược của Vitamax.